All posts by Joni Bach

delmethomas

Cawr o Gymro

Petai rhyw greaduriaid o blaned arall yn glanio yn eich gardd cefn ac yn gofyn i chi beth yw Cymro, man a man i chi ofyn iddyn nhw fynd i bentre Bancyfelin yn Sir Gâr a ffeindio Delme Thomas. Dyma gawr o ddyn. Cawr o ran maint ond hefyd cawr o ran ei gymeriad; boi ei filltir sgwâr ond yn un sydd wedi teithio’r byd; caled a gwydn ar y cae rygbi ond yn gyfaill tyner oddi arno.

Wel, dyna sy’n amlygu ei hun yn ei lyfr, Delme, ta beth. Alun Gibbard a fu’n helpu ysgrifennu hanes ei fywyd. Cam naturiol i Gibbard, efallai, ar ôl cyhoeddi’r hanes am awr fwyaf Delme, sef buddugoliaeth Llanelli yn erbyn y Crysau Duon yn 1972, Who Beat the All Blacks? Ar ôl y llun enwog o’r sgorfwrdd ar y Strade’r diwrnod hwnnw, y llun o Delme’n cael ei gario gan y dorf yw’r un mwya’ cofiadwy, mae’n siwr. Ac yntau’n gapten ar y tîm, fe wnaeth, gyda Carwyn James, ysbrydoli’i gyd-chwaraewyr. Fe wnaeth hynny drwy ei esiampl ar y cae ond hefyd trwy ei araith cyn y gêm.

Mae dwy bennod wedi eu rhoi ar gyfer y gêm fawr honno ond mae’n dweud y cyfan am y dyn nad yw e’n rhoi gormod o sylw i’r araith, er i eraill wneud ar y pryd ac ers hynny. Mae’n rhoi mwy o sylw i’w gyd-chwaraewyr ac yn arbennig i’w hyfforddwr, Carwyn James, am y fuddugoliaeth chwedlonol. Yn wir, mae yna dipyn o sylw i Carwyn yn y llyfr. Carwyn fel hyfforddwr ond hefyd Carwyn fel person. Roedd yr hanesion hynny’n rhai darllenadwy iawn. Roedd e’n amlwg yn gwybod sut i drin pobol, p’un ai’n ddyn a oedd yn feistr ar y maes chwarae neu’n fenyw â oedd yn cyd-weithio ‘da fe yng Ngholeg y Drindod. Mae’r hanes amdano yn ymwneud â’r cymeriadau gwahanol yn un o uchafbwyntiau’r bywgraffiad.

Ond nid gyda’r Crysau Duon mae’r hanes yn dechrau. Yn hytrach gyda Delme’n cael ei ddewis i fynd ar daith y Llewod i Seland Newydd, ac yntau heb chwarae dros ei wlad. Hyd yn oed wedyn, y peth sydd amlycaf yn y bennod cyntaf yw nid y Llewod ond y filltir sgwâr. Bancyfelin. Cartre’ i dri Llew erbyn hyn wrth gwrs, gyda Mike Phillips a Jonathan Davies, yn ymuno â Delme. Anodd credu heddiw bod taith Llewod yn parhau cyhyd. Mae hi hyd yn oed yn anoddach dychmygu Alun Wyn Jones yn cael ei ddewis i chwarae fel prop mewn gêm brawf dros y Llewod, ond dyna a wnaeth Delme. Wrth ddarllen y llyfr, dyna un o’r pethau sy’ mwya’ trawiadol: cymaint mae rygbi wedi newid.

Mae’r newid hwnnw yn cymryd tipyn o sylw’r awdur. Mae ei farn ar pa mor galed yw’r gêm heddiw’n ddiddorol. Er bod yr ‘hits’ yn galetach, mae’n argyhoeddedig bod rygbi’r gorffennol yn llawer mwy peryglus. Heb lumanwyr i ymyrryd â’r chwarae a heb y camera, roedd yr hyn a ddigwyddodd pan nad oedd y bêl yno neu yn y ryc a’r sgarmes dipyn mwy brawychus. Newid arall sydd yn ddiddorol yw’r newid hwnnw o fod yn chwaraewr i’r hyn a ddigwydd ar ôl ymddeol. Bu Delme am gyfnod hir yn yr ysbyty yn dioddef o iselder. Yn ddigon o ddyn i fod yn onest am hynny, mae’n adrodd yr hanes yn dyner ac, eto, yn ddiolchgar iawn i eraill gan dynnu sylw oddi arno’i hunan. Mae’r gonestrwydd hynny a’r modd mae e wedi ymdopi yn ddigon gafaelgar i’r darllenydd.

Fel cefnogwr Llanelli fy hun, mae’n anodd peidio closio at Delme. Ac yntau’n Gymro Cymraeg i’r carn ac yn chwaraewr heb ei ail, mae hwn yn fywgraffiad sydd yn mynd y tu hwnt i ddisgrifio un gêm bwysig ar ôl y llall. Fe fyddwn i wedi hoffi petai e wedi sôn mwy am ambell i hanes, fel y teithiau i Dde’r Affrig y bu arnynt yn ystod cyfnod apartheid, ond dyw e ddim yn gwneud. Beth sydd yma yw hanes Cymro. Llyfr am un ohonom ni. Mae’n werth ei ddarllen.

Llyfr Delme yn cyhoeddi gan Y Lolfa.

 

Bachan y filltir sgwâr

“Peel…must be No 9 choice” medd y pennawd o’r Western Mail sydd yn ymddangos yng nghanol  Hunangofiant Dwayne Peel . Yr awdur? Rob Howley. Yn anffodus, nid sôn am gemau rhyngwladol yr hydref oedd e ond taith y Llewod i Seland Newydd yn 2005. Mae’n anodd credu bod chwaraewr mor ddisglair mor bell o feddyliau tîm hyfforddi Cymru yn y blynyddoedd diwethaf. Gyda’i bas chwimwth, ei allu i weld y gwagle a’i gyflymdra trydanol a oes yna chwaraewr mwy creadigol, heblaw am Shane, wedi chwarae i Gymru yn yr oes broffesiynnol?  Camp Lawn, 76 cap, capten ar ei wlad, mewnwr y Llewod. Ac eto mae ail hanner ei yrfa wedi bod yn un gymharol siomedig.

Mae’r llyfr, sydd newydd gael ei gyhoeddi gan Y Lolfa, yn ddigon tawel ynglŷn â Gatland; mae’n amlwg fod gan y chwaraewr o Sale freuddwyd o gynrhychioli ei wlad eto. Er hynny, mae gan Peel ddigon i’w ddweud am gyfnodau Hansen, Ruddock a Gareth Jenkins, am gyfnod Phil Davies yn hyfforddi’r Scarlets a bod o dan law Clive Woodward gyda’r Llewod.  Fe ddaw i’r amlwg, fel y byddech chi’n disgwyl, ei fod e hefyd yn darllen y gêm yn dda ac mae ganddo farn bendant ar rai o’r penderfyniadau a wnaed gan ei glwb lleol a’r tîm rhyngwladol yn ogystal â rhai o’r newidiadau a welwyd mewn rygbi yn ystod y pymtheg mlynedd diwethaf. Dyna ddarnau gorau’r llyfr, wrth iddo fynd y tu hwnt i sôn am gemau unigol neu ffeithiau ei yrfa i drafod y gêm yn helaethach.

Ar un agwedd, hanes ‘local boy done good’ yw’r llyfr darllenadwy hwn. Er ei fod e’n byw dros y ffîn, bachgen ei filltir sgwâr yw Dwayne Peel ac mae bywyd a phobl Y Tymbl, Drefach a Sir Gâr yn agos iawn i’w galon. Ond mae’n hanes hefyd am un sydd wedi difyrru ei gymuned gyda’i sgiliau gwefreiddiol a, bellach, gyda’i fenter ym mwyty’r Sosban. Hanes y bwyty, ei hoff chwaraewyr a’i hoff gemau sy’n cloi’r llyfr. Y gêm fwyaf diweddar y mae’n sôn amdani yw buddugoliaeth wych y Scarlets yn erbyn Munster yng Nghwpan Heineken yn 2007. Braf fyddai gweld Peel ryw ddydd, gyda chymorth Lynne Davies, yn ychwanegu at y gêmau cofiadwy hynny gyda gêmau sydd eto i ddigwydd, o flaen ei gymuned leol ac ar y cae cenedlaethol. Ar ôl gemau’r hydref, ac os yn ffit, mae angen ei greadigrwydd arnom ni! Dyma lyfr cryno, gwerth ei ddarllen ac yn un i’w ychwanegu at hosan unrhyw ddilynwr rygbi y Nadolig hwn.

Mae “Dwayne Peel: Hunangofiant” wedi cael ei gyhoeddi gan Y Lolfa.